Ở Nhật, bạn nên đứng bên nào của thang cuốn?

Những điều bạn sẽ học được từ bài viết này:

• Vì sao Tokyo đứng bên trái còn Osaka đứng bên phải — và thói quen ấy bắt nguồn từ đâu
• Sự thay đổi lặng lẽ đang diễn ra ngay lúc này: Nhật Bản đang kêu gọi mọi người đứng yên ở cả hai bên
• Điều người Nhật thực sự mong bạn làm (đơn giản hơn nhiều so với quy tắc bạn có thể đã thuộc lòng)

Ở Nhật, bạn nên đứng bên nào của thang cuốn? Theo truyền thống là bên trái ở Tokyo và bên phải ở Osaka — để trống bên còn lại cho người đi bộ. Nhưng phong tục đó đang lặng lẽ bị bỏ đi. Trên khắp nước Nhật, giờ đây bạn được đề nghị chỉ cần đứng yên ở cả hai bên và bám tay vịn. Cái đang được loại bỏ dần là việc đi bộ, chứ không phải bên bạn chọn đứng.

Nếu bạn từng đứng chôn chân ở chân thang cuốn trong một nhà ga ở Nhật, cố nhớ xem đây là thành phố "đứng bên trái" hay "đứng bên phải" — trước hết, bạn không hề đơn độc. Du khách đều băn khoăn về chuyện này. Và thật lòng mà nói? Đây là một trong những nỗi lo nho nhỏ đáng yêu nhất mà người ta mang theo khi đến Nhật.

Nhưng có một điều thế này. Trong khi sách hướng dẫn còn bận dạy quy tắc trái/phải, thì chính nước Nhật đã bắt đầu bỏ lại nó phía sau. Phong tục để trống một bên cho người đi bộ — chính là điều mà quy tắc này nói tới — đang được loại bỏ một cách nhẹ nhàng và có chủ ý. Và điều đó hóa ra lại là một ô cửa nhỏ hé lộ một điều lớn hơn nhiều về cách các quy tắc thực sự vận hành ở đây.

Chúng tôi đã thu thập 48 tiếng nói của người Nhật về thang cuốn — họ cảm thấy thế nào về sự phân chia trái/phải, về thông điệp mới "cứ đứng yên", và về chuyện gì xảy ra khi ai đó làm "sai" — để cho bạn thấy điều thực sự đang diễn ra, và vì sao bạn có thể yên tâm.

Hướng dẫn nhanh

Điều duy nhất cần nhớ: Đừng băn khoăn chuyện trái hay phải. Điều tử tế và an toàn nhất bạn có thể làm ở Nhật hôm nay đơn giản là đứng yên, bám tay vịn, và để thang cuốn làm phần việc của nó. Chỉ vậy thôi. Bạn đã làm đúng rồi.

Chúng tôi đã thu thập những tiếng nói này như thế nào

Chúng tôi đã thu thập 48 bình luận bằng tiếng Nhật xoay quanh ba câu hỏi: mọi người cảm thấy thế nào về sự chuyển dịch sang đứng yên ở cả hai bên (25 tiếng nói), họ nghĩ gì khi ai đó đứng "sai" bên (14 tiếng nói), và thái độ khác nhau ra sao giữa các thế hệ (9 tiếng nói). Chúng tôi thu thập những điều này từ các trang hỏi-đáp, diễn đàn và mạng xã hội công khai bằng tiếng Nhật, song song với các bài đưa tin từ hãng tin Nhật và nguồn chính thức từ các đơn vị vận hành đường sắt, các tỉnh và chính quyền thành phố.

Một lưu ý nhỏ: Đây không phải là một cuộc khảo sát khoa học có kiểm soát — mà là một tập hợp những gì người Nhật thực sự đã nói, bằng chính lời của họ, trên các nền tảng công khai. Hầu hết các cẩm nang chỉ đơn giản bảo bạn "đứng bên trái ở Tokyo, bên phải ở Osaka". Chúng tôi muốn cho bạn thấy người Nhật thực sự đang làm gì lúc này — bởi vì câu trả lời vẫn đang thay đổi, và nó dừng lại ở một nơi bao dung đến đáng yêu.

Trước tiên: Đúng vậy, thực sự có sự phân chia trái/phải

Hãy bắt đầu với quy tắc mà bạn hẳn đã nghe, vì nó có thật.

Ở Tokyo và phần lớn miền đông Nhật Bản (Kanto), người ta đứng bên trái và để trống bên phải. Ở Osaka và vùng Kansai, mọi thứ đảo ngược: người ta đứng bên phải và để trống bên trái. Bước xuống tàu shinkansen từ Tokyo đến Osaka, bạn sẽ thấy cả đám đông đổi bên một cách bí ẩn.

Vậy điều này bắt nguồn từ đâu? Câu trả lời thành thật là: chẳng ai biết tường tận — và chính điều đó nói lên nhiều điều.

Nguồn gốc được nhắc đến nhiều nhất là Ga Umeda của Đường sắt Hankyu ở Osaka. Khi nhà ga được xây lại vào năm 1967 với một thang cuốn dài mới, hãng đường sắt bắt đầu phát thông báo đề nghị hành khách để trống bên trái cho người đang vội — và đó chính là lý do Kansai đứng bên phải. (Thông báo đó được cho là kéo dài đến tận năm 1998.) Có một câu chuyện phổ biến rằng Triển lãm Osaka 1970 đã du nhập cách đứng bên phải "theo chuẩn quốc tế", nhưng các nhà sử học còn hoài nghi, và chính Hankyu cũng nói không còn ghi chép chi tiết nào lý giải vì sao bên đó được chọn.

諸説ありますが、関西は「左を空けて」と明言していた鉄道会社がかつてあったため、関東は自然発生的に左に立つ人が多かった、という説が有力です。 Có nhiều giả thuyết, nhưng giả thuyết được tin nhất là ở Kansai từng có một hãng đường sắt đề nghị rõ ràng "hãy để trống bên trái", còn ở Kanto, người ta chỉ tự nhiên hay đứng bên trái.

Điều đáng ghi nhớ: "quy tắc" này chưa bao giờ là luật. Nó là một thói quen lớn lên, lan rộng và định hình — khác nhau ở những nơi khác nhau. Điều đó cũng có nghĩa là nó có thể tan rã. Và đó chính xác là điều đang diễn ra lúc này.

Và rồi còn có Kyoto

Nếu bạn muốn bằng chứng rằng tất cả những điều này mềm mại hơn vẻ ngoài của nó, hãy đến Kyoto — nằm giữa Kanto và Kansai về mặt địa lý — nơi quy tắc đơn giản tan ra thành sự lịch thiệp.

京都では「前に倣え」式なので左右ごちゃごちゃ。案外、境目は京都かも知れん。 Ở Kyoto kiểu "làm theo người phía trước", nên trái phải lẫn lộn hết cả. Biết đâu ranh giới thật sự lại chính là Kyoto.

大阪府民ですが定期的に京都へ行きます。大阪はもちろん右立ちですが、京都は左右両方あります。たまに左に立つ人がいると、その後ろは左立ちが続きます。 Tôi là người Osaka và hay đến Kyoto. Osaka thì dĩ nhiên đứng bên phải, nhưng Kyoto thì có cả hai bên. Thỉnh thoảng có người đứng bên trái, thế là tất cả những người phía sau cũng đứng bên trái theo.

Người ta không tra cứu sách luật. Họ đọc người đứng trước mình và lặng lẽ làm theo. Hãy giữ lấy hình ảnh đó — nó giải thích gần như mọi điều về cách du khách nên ứng xử với chuyện này.

Sự thay đổi lặng lẽ: Nhật Bản đang xóa bỏ làn dành cho người đi bộ

Đây là phần mà hầu hết sách hướng dẫn vẫn chưa bắt kịp.

Toàn bộ lý do để đứng một bên là để chừa bên còn lại cho người ta đi bộ lên. Nhưng việc đi bộ trên thang cuốn hóa ra thực sự nguy hiểm — và Nhật Bản đã quyết định, từng bước một, loại bỏ dần nó.

• Vào năm 2021, tỉnh Saitama đã thông qua quy định đầu tiên của Nhật Bản đề nghị người dân đứng yên trên thang cuốn thay vì đi bộ. Nó có hiệu lực từ ngày 1 tháng 10 năm 2021. (Đáng chú ý là không có tiền phạt — nó hoạt động qua việc nâng cao nhận thức, chứ không phải trừng phạt.)
• Vào năm 2023, Nagoya trở thành thành phố lớn được chỉ định đầu tiên làm theo, với quy định đứng yên của riêng mình có hiệu lực từ ngày 1 tháng 10 năm 2023 — cũng không có hình phạt. Thành phố thậm chí còn triển khai một đội nâng cao nhận thức thân thiện trong áo khoác đỏ, "Đội Đứng Yên Nagoyaka", và từ năm 2025 bắt đầu lắp đặt cảm biến AI tại các ga tàu điện ngầm, nhẹ nhàng nhắc nhở người đi bộ dừng lại.
• Mỗi năm, hơn 50 đơn vị vận hành đường sắt, sân bay và cơ sở trên khắp nước Nhật cùng tổ chức một chiến dịch mùa hè chung với một thông điệp: Đừng đi bộ — hãy đứng yên.

Và người Nhật, về mặt lý thuyết, đã đồng tình rồi. Trong cuộc khảo sát thường niên của Hiệp hội Thang máy Nhật Bản, hơn 90% nói rằng việc đi bộ trên thang cuốn nên chấm dứt — năm thứ hai liên tiếp vượt mốc đó. Tỷ lệ người thừa nhận họ thỉnh thoảng vẫn đi bộ đã giảm xuống còn khoảng 60%, từ mức 82% năm 2018 — sáu năm giảm liên tục.

Và ở những nơi thông điệp được đẩy mạnh một cách nhất quán, hành vi thực sự thay đổi. Trong một cuộc khảo sát năm 2025 của thành phố Nagoya với 959 cư dân, gần 94% người dùng thang cuốn cho biết giờ họ đứng yên khi đi — chỉ vỏn vẹn 1,5% nói họ đi bộ, và gần như không ai chạy.

Vì sao lại đẩy mạnh như vậy? An toàn. Chính hiệp hội này đã đếm được 2.060 vụ tai nạn thang cuốn trong giai đoạn 2023–2024, tăng từ khoảng 1.550 vụ vài năm trước đó, với té ngã là nguyên nhân phổ biến nhất. Thang cuốn được thiết kế dựa trên giả định rằng bạn đang đứng yên và bám tay vịn — các bậc thang thậm chí có chiều cao hơi khác thường, được thiết kế để đứng, không phải để sải bước.

Còn có một bối cảnh đúng thời điểm: Nagoya là nơi đăng cai Đại hội Thể thao châu Á (19 tháng 9 – 4 tháng 10 năm 2026), và thành phố đặt thông điệp đứng yên của mình một phần xoay quanh việc chào đón nhiều du khách — bao gồm cả những người khuyết tật — sẽ tới đây. Hy vọng rất đơn giản: một thang cuốn mà ai cũng có thể đi an toàn, theo nhịp độ của riêng mình.

Người Nhật thực sự cảm thấy thế nào về sự thay đổi này

Vậy là Nhật Bản đang ở giữa quá trình chuyển đổi — và điều thú vị nhất không phải là quy tắc. Mà là chính người Nhật cũng đang bị chia rẽ, mắc kẹt giữa một thói quen họ lớn lên cùng và một chuẩn mực mới mà hầu hết họ đều đồng ý. Đây là điều 25 tiếng nói đã chia sẻ với chúng tôi về sự chuyển dịch sang đứng yên ở cả hai bên.

Đó là một sự phân chia gần như đều tăm tắp — và đó là bức tranh chân thật của một đất nước đang ở giữa lúc đổi ý.

Những người sẵn sàng đứng yên thường nhắc đến sự an toàn, hoặc sự vô lý đơn thuần của thói quen cũ:

片側空けするために片方が大行列になってるのを見ると、さすがに馬鹿だろって思う。 Khi thấy cả một bên xếp hàng dài dằng dặc chỉ để giữ trống bên kia, thật lòng tôi thấy điều đó thật vô lý.

名古屋は市の条例で歩かないことになって、両側で止まって乗る人が増えてる。堂々と歩かないで立ち止まれる。 Ở Nagoya, quy định của thành phố là không đi bộ, và giờ nhiều người đứng yên ở cả hai bên hơn. Bạn có thể đứng yên một cách tự tin.

Một số tiếng nói xúc động nhất đến từ những người mà với họ, làn đi bộ chưa bao giờ an toàn ngay từ đầu:

後ろから来るのが一番こわい。片手で子供と手を繋ぎ、片手で荷物を持っていたら、後ろからぶつかるように追い越されて、本当に落ちそうになった。 Người đến từ phía sau là đáng sợ nhất. Một tay tôi nắm tay con, một tay xách hành lý, thì có người vượt qua thô bạo đến mức tôi suýt ngã.

Những người quyến luyến làn đi bộ cũng thành thật không kém — và lý do của họ gần như luôn là vì đang vội:

急いでる時によく右側を歩くから、この文化は絶対になくなって欲しくない。 Tôi hay đi bộ lên bên phải khi vội, nên tôi thực sự không muốn nét văn hóa này biến mất.

歩いて登るために設計されてるんだもん。どんなにルール化しても、本能の方が勝つよ。 Chúng được làm ra để đi bộ lên mà. Dù có biến nó thành quy tắc đến đâu, bản năng vẫn thắng thôi.

Và rồi còn có nhóm ở giữa đầy thú vị — những người đồng ý rằng đứng yên là đúng, nhưng lại không sao tự mình làm được:

本当はその方がいいって、みんなわかってるんだよ。ただ、止まってたら「どけよ！」って言ってくる人が現れるかも、と思うと誰もできないだけ。 Ai cũng biết rõ đứng yên thì tốt hơn. Chỉ là nỗi sợ ai đó có thể tiến lên và quát "tránh ra!" mới là lý do duy nhất khiến không ai dám làm.

ルールは知ってるけど、変な人にぶつかりたくないっていう自衛が働いて、結局いつもの側に立っちゃうんだよね。 Tôi biết quy tắc đấy, nhưng một kiểu tự vệ trỗi dậy — tôi không muốn va phải người khó tính — nên rốt cuộc vẫn đứng ở bên quen thuộc.

Điều này có ý nghĩa với bạn theo một cách giải thoát kỳ lạ: khi bạn đứng yên ở cả hai bên, bạn không hề phá vỡ quy tắc — bạn đang đứng về phía mà lịch sử đang hướng tới. Và nếu bạn theo bản năng để trống một bên, điều đó cũng ổn thôi. Dù theo cách nào, bạn cũng đang làm theo một người Nhật nào đó đang đứng ngay cạnh bạn.

"Nhưng nếu tôi đứng sai bên thì sao?"

Đây là câu hỏi khiến du khách thao thức cả đêm, nên hãy trả lời thẳng vào vấn đề. Chúng tôi đã thu thập 14 tiếng nói cụ thể về những người đứng "sai" bên hoặc không biết quy tắc. Đây là nhiệt độ cảm xúc:

Cảm xúc chủ đạo là ấm áp và bao dung. Tiếng nói rõ ràng nhất trong tất cả:

他地域から来た人が間違えても仕方ないし、気にすることじゃないです。私だって関東に行ったら、たぶん間違えますから。 Nếu ai đó từ vùng khác làm sai, thì cũng là chuyện thường — chẳng có gì phải xôn xao. Chính tôi cũng sẽ làm sai nếu đến Kanto.

Giờ đây nhiều người Nhật thấy toàn bộ nghi thức trái/phải hơi buồn cười — đó là tin tốt cho bạn:

なぜ片側を空けないといけないのか理解できなかったから、両側で立つのが定着してほしい。 Tôi chưa bao giờ hiểu tại sao chúng ta phải để trống một bên, nên tôi thực sự mong việc đứng cả hai bên sẽ trở nên phổ biến.

歩かないって話なんだから、もうどっちでもいいんじゃない？ Vì dù sao mấu chốt cũng là không đi bộ, thì giờ bên nào mà chẳng được?

Và lời khuyên thiết thực, thân thiện cứ xuất hiện đi xuất hiện lại — mẹo hay nhất duy nhất trong cả bài viết này:

巻き込まれて怪我をしたら馬鹿らしいので、その土地に合った側に寄って、流れの邪魔にならないようにするのがベスト。 Bị cuốn vào rồi bị thương thì thật ngớ ngẩn, nên tốt nhất là né về bên phù hợp với vùng đó và đừng cản dòng người.

Chỉ vậy thôi. Liếc nhìn người phía trước, đứng cùng bên, bám tay vịn. Bạn sẽ không bao giờ là "du khách làm sai". Bạn chỉ là thêm một người nữa, đang đứng đó.

Động cơ văn hóa: Vì sao quy tắc cứ thay đổi

Vậy vì sao Nhật Bản — một đất nước nổi tiếng về quy tắc — lại chủ động tháo dỡ một trong những quy tắc dễ nhận biết nhất của chính mình? Vì một hiểu lầm mà du khách thường mắc phải về việc một "quy tắc" ở đây thực sự là gì.

Phong tục trái/phải chưa bao giờ là luật. Chẳng ai lập pháp cho nó. Nó lớn lên bởi vì, vào một thời điểm trong lịch sử, để trống một bên có cảm giác như một sự quan tâm — một lòng tử tế dành cho người đang vội. Và giờ khi ta biết đi bộ là nguy hiểm, chính cái thôi thúc ấy — sự quan tâm tới người khác — lại đang chỉ về hướng ngược lại: đứng yên, để không ai bị thương, để người chống gậy hay đẩy xe nôi hay xách túi nặng cũng có thể đi an toàn.

Quy tắc thay đổi bởi vì lòng tử tế bên dưới nó vẫn nguyên vẹn.

Một người Nhật đi làm hằng ngày đã nói rất hay — và đó là lời tóm tắt hay nhất duy nhất về cách các quy tắc vận hành ở Nhật:

マナーって固定されたルールじゃなくて、その時代と場所に合った人への配慮なんだよ。 Phép lịch sự không phải là quy tắc cố định — mà là sự quan tâm phù hợp với thời đại và nơi chốn.

Đây chính là nguyên tắc lặng lẽ chảy bên dưới rất nhiều điều trong đời sống thường ngày của người Nhật. Đó là lý do tàu điện Nhật Bản yên tĩnh đến vậy — không phải vì luật, mà vì một cảm thức chung về "bầu không khí" trong không gian đó. Đó là lý do việc xếp hàng lại quan trọng đến thế. Và đó là logic sâu xa hơn đằng sau vì sao người Nhật chọn những quy tắc họ chọn ngay từ đầu. Một khi bạn nhìn ra điều đó, Nhật Bản thôi còn giống một đất nước của những quy tắc nghiêm ngặt, bí ẩn — và bắt đầu giống một đất nước của những con người lặng lẽ trông chừng lẫn nhau.

Một lưu ý về các thế hệ

Bạn có thể nghĩ rằng thế hệ lớn tuổi sẽ đón nhận việc đứng yên còn người trẻ thì vội vã — nhưng bức tranh dịu dàng và bất ngờ hơn thế.

Những người lớn lên trong thời "luôn để trống một bên" mô tả một phản xạ họ không sao dứt bỏ hoàn toàn, ngay cả khi họ đồng ý với quy tắc mới:

感受性豊かな年頃に身についた感覚は、そう簡単には変わりません。社会のルールだから守りますが、心のどこかでは、まだ昔の感覚が残っているんです。 Cảm thức bạn thấm nhuần trong những năm tháng nhạy cảm không dễ thay đổi đến thế. Tôi tuân theo quy tắc vì nó là quy tắc — nhưng đâu đó trong tim, cảm giác cũ vẫn còn nguyên.

Trong khi đó, nhiều người nhận ra định kiến đang lặng lẽ đảo ngược:

条例やコロナのおかげか、若い人ほど普通に2列で立ち止まってる印象。むしろ上の世代の方がせかせか歩いてる。 Có lẽ nhờ các quy định và đại dịch, giờ người trẻ chỉ điềm tĩnh đứng yên thành hai hàng. Nếu có gì thì chính thế hệ lớn tuổi mới là người vội vã đi lên một bên.

Và có một sự ấm áp thật lòng dành cho những người đơn giản là không thể di chuyển nhanh — một lời nhắc rằng "đứng yên" không chỉ là về an toàn, mà là về việc nhường chỗ cho tất cả mọi người:

お年寄りは、立ち止まったり歩いたりの切り替えがすぐにできない。私たちも、いつか歳をとりますから。 Người già không thể chuyển nhanh giữa việc đứng và việc đi. Rồi một ngày tất cả chúng ta cũng sẽ già đi mà.

Câu cuối ấy chính là trái tim lặng lẽ của cả quá trình chuyển đổi. Đứng yên không phải là một sự ràng buộc. Đó là chỗ trống — cho người phía trước bạn, và cho con người mà một ngày kia bạn sẽ trở thành.

Điều người Nhật thực sự muốn bạn biết

Sau khi đọc cả 48 tiếng nói, thông điệp không phải là "hãy thuộc lòng quy tắc". Mà là một điều dịu dàng hơn nhiều:

Đừng căng thẳng chuyện trái hay phải. Sự phân chia theo vùng miền là có thật, nhưng nó đang nhạt dần, và hầu như không ai để ý nếu một du khách đọc sai nó. Liếc nhìn người phía trước và làm theo họ — xong.

Cứ đứng yên và bám tay vịn. Đây thực sự là điều Nhật Bản đang hướng tới, điều các quy định đề nghị, và điều giữ cho mọi người an toàn. Khi bạn đứng yên, bạn không phải là du khách chậm chạp cản đường — bạn đang làm đúng điều mà những người chủ nhà giờ mong bạn làm.

Nếu bạn vội, hãy đi cầu thang bộ. Chúng gần như luôn ở ngay cạnh thang cuốn, và dù sao bạn cũng sẽ tới nhanh hơn.

Tất cả chỉ có vậy. Quy tắc khiến bạn lo lắng đang tan ra thành một điều dễ làm theo hơn nhiều — và tử tế hơn nhiều. Bước lên, bám chắc, và tận hưởng hành trình đi lên. Bạn đang làm đúng đấy.

Thêm những góc nhìn của người Nhật

Tò mò về logic sâu xa hơn đằng sau những quy tắc đời thường của Nhật Bản? Những bài viết này khám phá điều người Nhật thực sự nghĩ — dựa trên hàng trăm tiếng nói thật.

• Vì sao tàu điện Nhật Bản yên tĩnh — 177 người Nhật về quy tắc bất thành văn của chuyến tàu lặng lẽ, và bản năng "đọc bầu không khí" đằng sau nó.
• Vì sao người Nhật chọn những quy tắc này — bức tranh lớn hơn về cách các quy tắc bất thành văn hình thành, duy trì và thay đổi ở Nhật.
• Đi lại quanh Nhật Bản — một cẩm nang thân thiện, thiết thực về tàu điện, nhà ga và việc di chuyển khắp Nhật Bản một cách nhẹ nhàng.

Chia sẻ trải nghiệm của bạn

Bạn từng đứng chôn chân ở chân thang cuốn, băn khoăn chọn bên nào chưa? Hay từng để ý cả hai làn đều kín người và tự hỏi điều gì đã thay đổi? Chúng tôi rất muốn nghe câu chuyện của bạn — nó giúp xây một nhịp cầu giữa các nền văn hóa.

Chia sẻ trải nghiệm của bạn trên Voice Box →